Mediterranean Garden Society
Σύλλογος Μεσογειακής Κηπουρικής

» αρχική σελίδα
» ο σύλλογος
» κλάδοι
» πληροφορίες
» το περιοδικό TMG
» σπάροζα
» ελλάδα
» κύπρος
» κήποι μελών
» ανταλλαγή σπόρων
» ημερολόγιο
» εγγραφές
» επικοινωνία

Υπεύθυνες Κλάδου>
Νίκος Βλαχάκης

 

Κλάδος Κρήτης
του MGS

Valerie Whittington

Ομάδα Πελοποννήσου
Τοπική υπεύθυνη

Katerina Georgi
Sandra Panting

Πληροφορίες και πηγές για Ελλάδα

 

Κλάδος Ελλάδας του MGS

Πρόσφατες εκδρομές και επισκέψεις

Ιανουάριος 2016
Πεζοπορία Δάσος Συγγρού

Η δεύτερη εκδήλωση του Συλλόγου μας έγινε στο δάσος Συγγρού στις 30-1-2016. Το δάσος είναι στην ουσία ένα δάσος – κτήμα για την Αθήνα που για πολλούς από εμάς είναι γνωστό και αγαπημένο. Καταρχήν βρίσκεται μέσα στην πόλη, μεταξύ της Κηφισιάς, του Αμαρουσίου και των Μελισσίων, είναι ανοιχτό όλο το χρόνο και εύκολα προσβάσιμο. Επίσης εκεί γίνονται τα μαθήματα του Ινστιτούτου Γεωπονικών Επιστημών (ΙΓΕ) που αφορούν όλο το φάσμα των γεωργικών εργασιών (όπως μελισσοκομία, αμπελουργία, λαχανοκομία, φυτικά καλλυντικά κ.ά.) και διδάσκονται και σε μη επαγγελματίες. Οι περισσότεροι ερασιτέχνες, που δεν είμαστε γεωπόνοι, μάθαμε πολλά σε αυτά τα σεμινάρια.

Σε αντίθεση με την πρώτη πεζοπορία στον Υμηττό, ο καιρός μας ευνόησε για μια όμορφη βόλτα. Το δάσος Συγγρού γενικά είναι ένας χώρος που το χειμώνα έχει αρκετό κρύο και υγρασία παρόλαυτα η θερμοκρασία ήταν πολύ καλή για τέτοια εποχή. Ξεκινήσαμε από την είσοδο της Λεωφόρου Κηφισίας συναντώντας διάφορα κτίρια με καλλωπιστικά φυτά γύρω τους όπως φοίνικες (Phoenix canariensis), αγγελικές (Pittosporum tobira), πικροδάφνες (Nerium oleander), πυράκανθους (Pyracantha coccinea), άγριες τριανταφυλλιές (Rosa canina).  Όσο προχωρούσαμε προς τη μεριά των Μελισσίων, κυριαρχούσε ο Μεσογειακός Πευκώνας και συγκεκριμένα η Πεύκη η χαλέπιος (Pinus halepensis). Επίσης στα δασωμένα τμήματα συναντήσαμε κυπαρίσσια (Cupressus sempervirens), σχίνα (Pistacia lentiscus), πουρνάρια (Quercus coccifera), χαρουπιές (Ceratonia siliqua), λαδανιές (Cistus creticus,  C. monspeliensis), κυκλάμινα (Cyclamen hederifolium) και ανεμώνες (Anemone coronaria). Στο σημείο αυτό έχει όμορφη θέα προς την Πάρνηθα. Επιστρέφοντας προς τη μεριά της Λεωφόρου Κηφισίας, προς το τέλος της βόλτας μας συναντήσαμε και το αγροτικό τμήμα με ελιές (Olea europaea), αμυγδαλιές (Prunus amygdalus), φυστικιές (Pistacia vera) και αμπέλια (Vitis vinifera), το οποίο χρησιμοποιείται κυρίως για τις ανάγκες των μαθημάτων του ΙΓΕ.

Για όσους δεν έχετε πάει στο δάσος Συγγρού είναι ευκαιρία να το κάνετε, ιδιαίτερα αν βρίσκεστε στα Βόρεια Προάστια. Μπορείτε να περπατήσετε ή να τρέξετε για όση απόσταση θέλετε, μόνοι σας, με παρέα, με το σκύλο σας! Είναι σχεδόν επίπεδο, με πολλούς ασφάλτινους δρόμους και όμορφες εναλλαγές φυσικού τοπίου. Λόγω των ασφάλτινων δρόμων είναι κατάλληλο και για ποδήλατο. Επίσης είναι εύκολα προσβάσιμο και με αυτοκίνητο (υπάρχει χώρος στάθμευσης), με τον ηλεκτρικό (από τον σταθμό του ΚΑΤ) και με λεωφορείο.


Η θέα προς την Πάρνηθα


Καταρράκτης ξερών κλαδιών από ένα από τα πεύκα


Σε πρώτο πλάνο δενδρολίβανο (Rosmarinus officinalis)
και σε δεύτερο πλάνο κυκλάμινο (Cyclamen hederifolium).

Κείμενο και φωτογραφίες από τον Νίκο Βλαχάκη

Ιανουάριο 2016
Υμηττός

 
Εκμεταλλευόμενη τον καλό καιρό αυτών των ημερών, η επικεφαλής του ελληνικού κλάδου του Συλλόγου μας, η Robin McGrew, προγραμμάτισε και την πρώτη πεζοπορία στο βουνό του Υμηττού, στην περιοχή του Καρέα για τις 16 του Ιανουαρίου. Όμως, παρά τον πολύ καλό καιρό όλης της εβδομάδας, η ημέρα ξημέρωσε με πολύ ισχυρό νότιο άνεμο και βαριά συνεφιά. Παρά του ότι η πρόβλεψη για τον καιρό ήταν 50% βροχή τελικά δεν έβρεξε ακόμα και πάνω στο βουνό. Το σκεπτικό αυτής της εκδήλωσης ήταν να περπατήσουμε στo προσφάτως καμένο τμήμα του Υμηττού (το περασμένο καλοκαίρι ήταν η πυρκαγιά) και να δούμε αν υπήρχε νέα βλάστηση. Αν και το να βλέπεις το καμένο δάσος είναι λυπηρό από την άλλη μεριά και η νέα βλάστηση σε γεμίζει ελπίδα. Και υπήρχε νέα βλάστηση, κυρίως όμως βολβών. Το τοπίο ήταν γεμάτο από ασφόδελους, αλλά και λιγότερα κυκλάμινα και μούσκαρι. Επίσης υπήρχαν άγρια χόρτα, λίγα χαμομήλια. Νέα πεύκα δεν είδαμε, αν και το τοπίο ήταν διαμορφωμένο κατά τέτοιο τρόπο, με κορμοπλέγματα, ώστε να συγκρατήσει το χώμα, από τις δυνατές βροχές. Ίσως ακόμα δεν υπάρχουν νέα πεύκα, επειδή όπως προανέφερα οι βροχές δεν ήταν αρκετές φέτος, ώστε να δημιουργηθεί η κατάλληλη υγρασία. Η πεζοπορία ήταν εύκολη καθώς έγινε στους δασικούς δρόμους του Υμηττού, σχεδόν χωρίς ανηφόρες και κατηφόρες. Παρά το γεγονός ότι ο άνεμος σε κάποια σημεία ήταν πολύ ισχυρός, η θερμοκρασία ήταν καλή επειδή ο άνεμος ήταν νότιος. Η θέα ήταν μαγευτική τόσο προς τον Πειραιά, την Αίγινα και την Σαλαμίνα όσο και προς τον Λυκαβηττό. Επειδή τα σύννεφα ήταν χαμηλά, με δυσκολία φαίνονταν η Πάρνηθα και η Πεντέλη. Αναμένουμε και την επόμενη εκδήλωση του Ιανουαρίου, στις 30/1 στο Άλσος Συγγρού, σε ένα από τα λίγα μεγάλα αστικά πάρκα της Αθήνας.


Η θέα από τον Υμηττό


Οι ασφόδελοι (Asphodelus). Στο βιβλίο του Ολιβιέ Φιλιππί, Για έναν άνυδρο κήπο,
Εκδόσεις Καστανιώτη, διαβάζουμε ότι οι ασφόδελοι καταλαμβάνουν τον χώρο ειδών
που έχουν εξαλειφθεί απο εντατική βόσκηση ή από πυρκαγιά.


Muscari. Είδαμε λίγα ανθισμένα κατά την πεζοπορία


Πλαγιές διαμορφωμένες με κορμοπλέγματα, ώστε να συγκρατηθεί το χώμα από την διάβρωση

Κείμενο και φωτογραφίες από τον Νίκο Βλαχάκη

Νοέμβριος 2011
Επίσκεψη στον Βοτανικό Κήπο στο Χαϊδάρι

Καλύπτει 186 εκτάρια και ο κυρίως κήπος περιέχει 2.500 φυτά. Άνοιξε τις πύλες του στο κοινό το 1975, κι όμως πολλοί από εμάς δεν είχαν καν ακουστά, πόσο μάλλον επισκεφτεί τον αξιολογότατο αυτόν κήπο. ‘Όταν είχε τελειώσει ο γύρος μας ξέραμε ότι θα επανέλθουμε πολλές φορές.

Ο κήπος ήταν κληροδότημα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από την κληρονομιά του Αλέξανδρου και της Ιουλίας Διομήδη. Ο Διομήδης ήταν πολιτικός και υπουργός κατά τη δεύτερη δεκαετία του περασμένου αιώνα. Διετέλεσε Διοικητής της Εθνικής Τραπέζης λίγο έως πολύ από το 1919 έως το 1949 και υπηρέτησε για μια σύντομη περίοδο ως πρωθυπουργός μετά τον θάνατο του Σοφούλη. Πέθανε το 1950, φωτεινό παράδειγμα του παλαιού τύπου δημόσιου λειτουργού με πρώτιστη έγνοια το κοινό όφελος. Η Ιουλία, το γένος Ροδοκανάκη, είχε ανεξάρτητη περιουσία και πάθος για την κηπουρική.

Αν και πήρε περίπου 25 χρόνια για να υλοποιηθεί το όραμα του ζευγαριού (η έκταση παραχωρήθηκε από το Υπουργείο Γεωργίας την δεκαετία του 60) νομίζω θα είχαν μείνει πολύ ικανοποιημένοι με το τελικό αποτέλεσμα. Το μεγαλύτερο μέρος του τεράστιου αυτού κτήματος έχει αφεθεί στην φυσική του κατάσταση – ένας συνδυασμός φρυγάνων και του αρχαιότερου φυσικού πευκοδάσους (Pinus halepensis) της Αττικής. Όπως μας είπε ο οδηγός μας Ανδρέας Ζήκος, μέλος του , MGS, περιέχει πάνω από 500 ιθαγενή είδη, και η πρόθεση υπήρξε να αφεθεί όσο φυσικό γίνεται.

Ο καθαυτό βοτανικός κήπος καλύπτει μόνο 20 εκτάρια. Πλησιέστερα στην είσοδο είναι ο δενδρώνας, όπου ψηλά δέντρα από πέντε ηπείρους δημιουργούν μια ατμόσφαιρα γαλήνιας μεγαλοπρέπειας, σε αντίθεση με τη φασαρία και κίνηση της Ιεράς Οδού που περνάει απ έξω.

Στη συνέχεια, ο Ανδρέας, που είναι βιολόγος, μας οδήγησε στο τμήμα με τα ιστορικά φυτά, δηλαδή φυτά που αναφέρονται στα έργα του Θεόφραστου και του Διοσκουρίδη, και σε άλλα ιστορικά και λογοτεχνικά αρχαία κείμενα. Στη σκιά των κίτρινων πια φύλλων μιας συκιάς μας είπε για την προέλευση της λέξης «συκοφάντης. Στα αρχαία χρόνια τα σύκα ήσαν πολύ χρήσιμα για τις γλυκαντικές  τους ιδιότητες και η εξαγωγή τους ήταν απαγορευμένη. Φυσικά, υπήρχαν εκείνοι που κατάφερναν να τα βγάζουν λαθραία από την Αττική και να τα πουλούν. Άλλοι, πάλι κατηγορούσαν τους εχθρούς τους για το λαθρεμπόριο για να τους ξεφορτωθούν. Αυτοί ήσαν γνωστοί ως συκοφάντες.

Διασχίζοντας την περιοχή του κήπου, περνώντας κάθε τόσο παρτέρια και λιμνούλες, συναντήσαμε και άλλα γνωστά φυτά όπως το γιγαντιαίο μάραθο, Ferula communis. Τα κούφια κοτσάνια του, που περιέχουν μια σπογγοειδή ουσία, εκμεταλλεύτηκε ο Προμηθέας για να κρύψει την κλεμμένη φλόγα των θεών ώσπου να την παραδώσει στους ανθρώπους. Χρησίμευαν επίσης στη σταθεροποίηση τραυματισμένων οστών, απ’ όπου και η λέξη «νάρθηξ» που στα αρχαία σήμαινε «κούφιο/καλάμι.» Στην εμφάνιση μοιάζει με το Conium maculatum, το περίφημο δηλητήριο κόνιον, με το οποίο θανατώθηκε ο Σωκράτης. Ο Ανδρέας μας είπε ιστορίες για το δέντρο του Ιούδα (Cercis siliquastrum), τη ρετσινολαδιά Ricinus communis, το Ginkgo biloba («ζωντανό απολίθωμα») και ένα καταπληκτικό κινέζικο αναρριχώμενο το Bauhinia yunnanensis, με φύλλα σαν πεταλούδες και λεπτά ροζ λουλούδια σαν ορχιδέες – μερικοί από μας μαζέψαμε σπόρους. Είδαμε τα γνωστά «πάμπας» από την Αργεντινή, κόκκινες σάλβιες, το Hypericum calycinum, με μεγάλα κίτρινα λουλούδια σαν κέρινα, τη φλαμουριά Tilia mongolica, το Rhus typhina με κόκκινα φύλλα σαν τεράστια φτερά, τα ευωδιαστά Hedychium gardnerianum, κινέζικα κυπαρίσσια, και λίμνες με διάφορες ποικιλίες από νούφαρα (Nelumbo nucifera), όλα σε κατάσταση αποσύνθεσης από το κρύο αλλά υποσχόμενα πολλά άνθη και φύλλα στα τέλη Ιουνίου. Θαυμάσαμε τις γιαπωνέζικες ανεμώνες (Anemone hupehensis var.japonica), ένα μέτρο ψηλότερες από τις γνωστές μας και είδαμε και τον χειμωνανθό των ανθοπωλείων με τα μικρά ασήμαντα άνθη του και τη μεθυστική ευωδία.


Ξερά κλαδιά Conium maculatum στο
τμήμα ιστορικών φυτών του κήπου.

Αυτά είναι λίγα μόνο από τα ενδιαφέροντα φυτά που μας έδειξε ο Ανδρέας. Χώρια, όμως, από τα διάφορα είδη φυτών μας μάγεψε και το τοπίο: η απλοχωριά σε συνδυασμό με την πυκνή βλάστηση, τα προσεγμένα μονοπάτια, τα όμορφα πέτρινα τειχία, τα φθινοπωρινά χρώματα, και η αίσθηση ότι ήμασταν σ’ έναν τόπο «ευτυχισμένο.» Εννέα κηπουροί εργάζονται για να διατηρούν τα φυτά υγιή και το περιβάλλον περιποιημένο. Είναι εμφανές ότι ο κήπος έχει το αφοσιωμένο κοινό του: οικογένειες με μικρά παιδιά, θιασώτες του γιόγκα με τα χαλάκια τους, περπατητές όλων των ηλικιών, πρόσθεταν στην εντύπωση ζωντάνιας χωρίς να ενοχλούν.

Ίσα-ίσα αγγίξαμε την επιφάνεια, και ούτε πλησιάσαμε την άγρια περιοχή, αλλά αυτή ή γεύση μας άνοιξε την όρεξη. «Πρέπει να πηγαίνουμε κάθε μήνα να βλέπουμε τι άνθισε,» είπε ένα μέλος μας. Αλλά εκτός από τη γενική ικανοποίηση έχουμε και έναν πρόσθετο λόγο να επιστρέψουμε. Ο Μάκης Απέργης, μέλος του MGS, σχεδίασε και φυτεύει έναν βραχόκηπο εις μνήμην της γυναίκας του Μυρτώς, τ. Γενικής Γραμματέως της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας της Φύσης και φανατική θαυμάστρια των άγριων παιωνιών. Ο Μάκης συλλέγει αγαπημένα φυτά της Μυρτώς από μέρη όπου επισκέπτονταν. Ελπίζουμε να μας ειδοποιήσει όταν ο κήπος είναι έτοιμος.

Diana Farr Louis. Φωτογραφίες: Diana Louis Farr και Φρόσω Βασιλειάδη.

Iούνιος 2011
Εκδρομή στη Βάλια Κάλντα, Εθνικό Πάρκο Πίνδου

Το πολυπόθητο ταξίδι μας στη Δυτική Μακεδονία ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Σ’ όλο το δρόμο προς τα Γρεβενά, τη βάση μας για τις εκδρομές στα βουνά, το τοπίο χρύσιζε από ανθισμένα σπάρτα (Spartium junceum). Η φύση ήταν στα μεγαλεία της: όλα καταπράσινα, φουντωμένα και νοικοκυρεμένα. Καθώς πλησιάζαμε στα Γρεβενά (κωμόπολη βόρεια απ το Μέτσοβο και νότια απ την Καστοριά), βλέπαμε άγνωστά μας αγριολούλουδα στις άκρες του δρόμου, και πιο πέρα πυκνά δάση ή καταπράσινους βοσκότοπους.

«Βάλια Κάλντα» σημαίνει «Ζεστή Κοιλάδα» στα Βλάχικα. Οι Βλάχοι κατάγονται από τους Ρωμαίους ακρίτες που εγκαταστάθηκαν σε πολλά μέρη της Βόρειας Ελλάδας και η γλώσσα τους (διάλεκτος της Ρουμανικής) βασίζεται στη Λατινική. Η κοιλάδα αποτελεί το κεντρικό τμήμα του Εθνικού Πάρκου Πίνδου, του λιγότερο γνωστού και με τους λιγότερους επισκέπτες από τα δέκα εθνικά πάρκα της Ελλάδας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1.400 μέτρων και περιτριγυρίζεται από κορυφές άνω των 2.000 μέτρων. Όπως μάθαμε, η ονομασία είναι πολύ σχετική – οι χειμωνιάτικες θερμοκρασίες είναι συχνά άγριες.


Στο Εθνικό Πάρκο Πίνδου

Ήμασταν τυχεροί με τον καιρό, και οι καταιγίδες (σχεδόν καθημερινές φέτος τον Ιούνιο ακόμα και στην Αθήνα) έφταναν στην περιοχή το απόγεμα και σχεδόν δεν επηρέασαν τις πεζοπορίες μας. Είχαμε τύχη και με τους οδηγούς μας, μέλη ενός συλλόγου προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής. Μετέδιδαν τις γνώσεις και τον ενθουσιασμό τους με διηγήσεις, υποδείξεις και πληροφορίες. Μας κατατόπιζαν για την ιστορία, τη γεωγραφία, τα δάση και τη χλωρίδα, αλλά οι πιο ζωντανές διηγήσεις τους αφορούσαν τις αρκούδες… έκαναν επιδρομές σε φυτείες από κερασιές και αμπέλια τις εποχές της ωρίμανσης των καρπών, και ακόμα χόρευαν με τη δυνατή μουσική που είχε σκοπό να τις τρομάξει.

Από την ίδρυση το 1990 του άσυλου για αρκούδες Arcturus στο Νυμφαίο της Κεντρικής Μακεδονίας, ο πληθυσμός της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα έχει αυξηθεί από 120 σε 400. Εξήντα από αυτές ζουν στη περιοχή των Γρεβενών, συχνά κατεβαίνοντας απ τα δάση, απειλώντας την παραγωγή και τρομάζοντας τους κατοίκους.

Πρώτη μέρα.
Η πρώτη μας εκδρομή ήταν στη περιφέρεια του πάρκου που περιλαμβάνει χωριά, εκκλησίες και παλιά πέτρινα γεφύρια. Πρώτα σταματήσαμε στην πρόσφατα ανακαινισμένη γέφυρα του Ζιάκα πάνω απ τον ποταμό Βελονιά. Τα παλιά χρόνια υπήρξε σταθμός είσπραξης διοδίων της Εγνατίας Οδού, που συνέδεε τα δυτικά παράλια της Ελλάδας με την Κωνσταντινούπολη. Μετά, διασχίζοντας μια περιοχή με αμπέλια, φυτείες σιτηρών, και νοικοκυρεμένων σπιτιών με τριανταφυλλιές, φτάσαμε στις πρώτες πλαγιές με δάση πευκοειδών και φυλλοβόλων δέντρων. Αυτές οι ανατολικές πλαγιές της Πίνδου καλύπτονται από ένα απ’ τα μεγαλύτερα ημιπαρθένα ανάμικτα δάση της Ελλάδας, με ποικιλία δέντρων που πρόσθεταν πολλές αποχρώσεις στη εικόνα του πρασίνου. Τα πιο εμφανή ήταν έλατα (Abies borissi Regis), μαύρα πεύκα (Pinus nigra), λευκόδερμα πεύκα (Pinus heldreichii) ή ρόμπολα (πού χρησιμεύουν για την κατασκευή βαρελιών στην Κεφαλονιά και ενδεχομένως δίνουν το όνομά τους στο κρασί) και οξιές (Fagus sylvatica). Είδαμε ακόμα και τον σπάνιο ίταμο (Taxus baccata) πού σήμερα χρησιμεύει στην παρασκευή αντικαρκινικών φαρμάκων και παλιά χρησίμευε στην κατασκευή τόξων.


Anacamptis pyramidalis.


Viola macedonica

Τελικά αφήσαμε το λεωφορείο για μια πεζοπορία έξι χιλιομέτρων στον Όρλιακα. Από μία προγραμματισμένη ώρα τελικά κράτησε σχεδόν τρείς γιατί συνέχεια σταματούσαμε για φωτογραφίες, πληροφορίες και μαθήματα φυσικής ιστορίας. Είχαμε χωριστεί σε δύο ομάδες για να μπορούν πιο εύκολα οι οδηγοί μας να μας πληροφορούν για τα στοιχεία ενδιαφέροντος της διαδρομής - ένα καφετί φιδάκι, δηλητηριώδη μανιτάρια, πατήματα λύκων και λαγών, κόπρανα αρκούδας, και διάφορα δέντρα και λουλούδια.

Δυστυχώς κανείς μας δεν είχε σοβαρή βοτανολογική κατάρτιση – μας έλειπε μια Σάλλη που να μπορεί να μας λέει αμέσως το όνομα κάθε ασυνήθιστου φυτού. Και – απίστευτο! – κανείς μας δεν είχε σκεφτεί να φέρει τα ανάλογα βιβλία. Πάντως η πορεία αυτή παρείχε απόλαυση για όλες μας τις αισθήσεις. Να ένας κατάλογος μερικών από τα φυτά που απαντήσαμε (και τις δύο μέρες):

Helleborus, άγριο γεράνι (Geranium columbinum), άγριες βιόλες κίτρινες και μωβ (Viola spp), Orlaya grandiflora (που αναγνώρισε η Σάλλη από φωτογραφία), κρηίνθο το μείζον (Cerinthe major), καμπανούλες (Campanula persicifolia), Onosma echiades, Myosotis (μη–με-λησμόνει), σάλβιες, Tulipa sylvestris, αγριόσκορδα, βερμπάσκο ή φλώμο (Verbascum), άγρια μπιζέλια (Lathyrus), διάφορες ορχιδέες όπως Orchis ustulata, Dactylorhiza romana και sambucina, θυμάρι (Thymus longicaulis), γαλατσίδες όπως Euphorbia myrsinites, λευκόϊο (Leucojum aestivum), και μερικά πρώιμα κίτρινα Lilium albanicum. Λυπάμαι που δεν μπορώ να δώσω πιο λεπτομερή κατάλογο.


Orchis ustulata.


Pyrola chlorantha.

Ώσπου να ξανασυναντήσουμε το λεωφορείο ήμασταν πολύ πεινασμένοι, αλλά έπρεπε να κάνουμε υπομονή γιατί το πρόγραμμα περιλάμβανε κι άλλα αξιοθέατα. Πρώτα την όμορφη μοναστηριακή εκκλησία του 17ου αιώνα, την Παναγία του Σπηλαίου, με ένα θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο και σημαντικές νωπογραφίες. Ακολούθησε η κάθοδος με τζιπ στο εντυπωσιακό Φαράγγι της Πορτίτσας, μια σχισμή ανάμεσα σε πανύψηλους βράχους απ’ όπου έρρεε με ορμή το νερό περιστοιχισμένο στις όχθες με εντυπωσιακότατες γαλάζιες σάλβιες. Μετά το φαγητό η βροχή είχε αρχίσει για τα καλά, έτσι σταματήσαμε μόνο για μια γρήγορη ματιά στο τρίτο μας γεφύρι, του Αζίζ Αγά, με το ψηλότερο τόξο της περιοχής.


Λιβάδι βοσκής στην καρδιά της Βάλια Κάλντα

Δεύτερη μέρα.
Ένα καραβάνι από τζιπ μας μετέφερε από ανηφορικούς χωματόδρομους ως την καρδιά του δρυμού, τη Βάλια Κάλντα. Είναι μια ορεινή κοιλάδα με βοσκότοπους και πανύψηλα πεύκα που διασχίζεται από ποτάμια και ρυάκια. Ο Αποστόλης Διανέλλος, επί κεφαλής των οδηγών, μας αποκάλυψε πολλά μυστήρια της περιοχής που αλλιώς θα μας είχαν διαφύγει. Στην όχθη ενός ρυακιού μας έδειξε ένα μικρό σαρκοβόρο λουλουδάκι (Pinguicula crystallina sub sp. hirtiflora), και μετά ένα βατραχάκι με κίτρινη κοιλιά (Bombina variegata). Μας μίλησε για τις διαφορές στην ανάπτυξη του δάσους ανάλογα με τον προσανατολισμό – πάντα πολύ πιο πλούσια στις ανατολικές πλαγιές, για τα βρώσιμα βρύα, για τις χρήσεις του ξύλου του πυξαριού Buxus sempervirens(που εμείς χρησιμοποιούμε για μπορντούρες), και για τη διαφορά μεταξύ ορχιδέας (Orchis) και δακτυλόρριζας – είδαμε διάφορες ποικιλίες και των δύο. Επίσης μας μίλησε για τη δενδροχρονολόγηση, μας υπέδειξε μερικά δέντρα άνω των 700 ετών, και μας τόνισε τους κινδύνους στη συγκομιδή μανιταριών (ο ίδιος είχε δηλητηριαστεί τρείς φορές). Ανέπτυξε και μερικούς φιλοσοφικοθρησκευτικούς στοχασμούς του εμπνευσμένους απ τη φύση… λόγω του περιβάλλοντος δε μας ξένισε η παρένθεση αυτή.


Pinguicula crystallina ssp. hirtiflora.

Στη κατάληξη της πεζοπορίας σ’ αυτό το μουσείο της υπαίθρου, ο Τόλης μας είπε πόσο απήλαυσε τη ξενάγηση σε μια ομάδα τόσο κατατοπισμένη και με τόσο ενδιαφέρον για το θέμα. Συνήθως οι επισκέπτες ρίχνουν μια ματιά και προσβλέπουν στην επόμενη στάση για καφέ.

Το μεσημεριανό ήταν ένα βιαστικό πικνίκ γιατί η ημερήσια καταιγίδα άρχισε λίγο νωρίς εκείνη τη μέρα, έτσι καταβροχθίσαμε το ψητό κοτόπουλο, τη φέτα και τη σαλάτα με βιαστικές γουλιές απ’ το ντόπιο δυνατό τσίπουρο, και τρέξαμε πίσω στα τζιπ. Η διαδρομή της επιστροφής ήταν λίγο τρομακτική με τους χείμαρρους της βροχόπτωσης να μοιάζουν να απειλούν το δρόμο κάτω απ τις ρόδες μας. Αν η ατμόσφαιρα ήταν καθαρή θα μπορούσαμε να δούμε τις κορφές του Όλυμπου, του Σμόλικα (δεύτερου ψηλότερου βουνού της Ελλάδας) και άλλες γνωστές κορφές αυτής της προέκτασης των ελβετικών Άλπεων.

Φαγητό:
Ποιος ήξερε ότι τα Γρεβενά είναι το κέντρο συγκομιδής μανιταριών της Ελλάδας; Οι ντόπιοι μαζεύουν περίπου 90 βρώσιμες ποικιλίες, από τα πάνω από 2.000 διαφορετικά είδη που υπάρχουν στην περιοχή. Όλα τα μαγαζιά τουριστικών ειδών πουλούσαν σακουλάκια ξεραμένα Boletus edulis, chanterelles, και morels (τα πιο δημοφιλή), καθώς και σούπες, χυλοπίτες και τραχανά, όλα με ξερά μανιτάρια. Όλα τα «φαγάδικα» απ το καλύτερο εστιατόριο, ως τις πιτσαρίες, τις ταβέρνες και τα τσιπουράδικα, σέρβιραν μανιτάρια σε κάποια μορφή. Φάγαμε πολύ καλά παντού και πολύ φθηνά (όχι πάνω από 15 το άτομο για μεγάλες ποσότητες). Τό κόκκινο κρασί του βαρελιού, «μπρούσκο», αγνό, που δεν άφηνε πονοκέφαλο την επομένη.

Νομίζω όλοι συμφωνήσαμε ότι το ταξίδι είχε μεγάλη επιτυχία. Και μερικοί τυχεροί είδαν και μιαν αρκούδα από τα παράθυρα του πούλμαν, καθώς κατευθυνόμαστε προς το ξενοδοχείο την Κυριακή το απόγεμα.
Diana Farr Louis

Μάιος 2011
Το φαράγγι της Λαγκάδας


Τα μέλη της ομάδας Πελοποννήσου συναντήθηκαν σ ένα κέντρο πάνω απ το φαράγγι. Σκοπός της εξόρμησης ήταν τα σπάνια και όχι τόσο σπάνια αγριολούλουδα της περιοχή, και είχαμε ήδη ενθουσιαστεί με τα απίστευτα τοπία γύρω μας. Μετά από καφέ και συστάσεις ξεκινήσαμε πεζή για την πρώτη μας «εξερεύνηση.» Ο Martin και η Jeswyn είχαν ήδη επισκεφθεί τη περιοχή την προηγουμένη εβδομάδα και μας οδήγησαν κατ’ ευθείαν σε μια περιοχή όπου μας βεβαίωσαν θα βλέπαμε άφθονες άγριες ορχιδέες Ophrys lutea. Όμως πολλά αλλάζουν σε μιαν εβδομάδα στον κόσμο των φυτών, και τα λουλούδια είχαν εξαφανιστεί. Η στενοχώρια μας δεν κράτησε πολύ γιατί είδαμε ένα σωρό άλλα είδη, όπως ποικιλίες άγριας κληματίδας, ένα μικρό κίτρινο ηλιάνθεμο (Helianthemum canum), άγριες φράουλες, ροζ ρείκια και διάφορες φτέρες.


Helianthemum canum

Ξαναμπήκαμε στ΄αυτοκίνητα με κατεύθυνση Πηγές, και λίγο πιο πέρα τ’ αφήσαμε για να συνεχίσουμε πεζή ακολουθώντας τις όχθες του νερού με τους μικρούς καταρράκτες. Ο Φράξος ο Όρνος (Fraxinus ornus) ήταν σε πλήρη άνθηση σε πολλά σημεία, με τα πολύ εντυπωσιακά λουλούδια του σαν άσπρες φούντες. Είχαν την ευωδιά φρεσκοκομμένου χορταριού, και μας είπαν όσοι έψαξαν το φυτό στο βιβλίο Mediterranean Wild Flowers της Marjorie Blamey ότι η φλούδα του δέντρου χρησιμοποιείται στην παρασκευή καθαρκτικού.


 Fraxinus ornus σε πλήρη άνθηση.


 Fraxinus ornus.

Σε μικρότερη κλίμακα αλλά με μεγάλη χαρά είδαμε πολλές όμορφες λαδανιές (Cistus salviifolius), χαμηλά φυτά με πάρα πολλά άσπρα άνθη με κίτρινο κέντρο. Λέγεται ότι με τα λουλούδια γίνεται τσάι που θεραπεύει την δυσεντερία. Είχαμε ελπίσει ότι αυτή η ποικιλία θα ήταν ο ενδημικός κίστος πού αναφέρεται από την Kit Tan στο βιβλίο της Endemic Plants of Greece – The Peloponnese, αλλά καταλήξαμε ότι τα όμορφα δείγματά μας δεν ήταν αρκετά ψηλά και ήταν πολύ πυκνά.


Cistus salviifolius στην άκρη του δρόμου.


Cistus salviifolius.

Σ’ αυτά τα μονοπάτια και άλλα που περάσαμε είδαμε πάνω από σαράντα διαφορετικές ποικιλίες άγριων λουλουδιών. Μερικά από αυτά ήταν πολύ τοπικά φυσικά υβρίδια και στάθηκε δύσκολο να τα προσδιορίσουμε με ακρίβεια. Άλλα ήταν πιο εύκολα αναγνωρίσιμα. Ύστερα από αρκετή συζήτηση, και μελέτη εκ μέρους μερικών μελών, τα ευρήματά μας περιλάμβαναν:

Dactylorhiza romana (ή πιθανώς Orchis provincialis)
Ornithogalum nanum
Campanula ramosissima
Verbascum blattaria ή V. arcturus (αν και το δεύτερο θεωρείται ενδημικό της Κρήτης)
Anchusa undulata, πιθανώς A. undulata ssp. hybrida – όρθιο, με σκούρα μπλε λουλούδια
Cyclamen repandum
Cyclamen repandum ssp. peloponnesiacum
Pisum sativum ssp. elatius
Lupinus micranthus
Linum bienne
Borago officinalis
Silene vulgaris
Tragopogon porrifolius (salsify)
και Clematis flammula, καθώς και παπαρούνες, γεράνια, πολλά χόρτα, ανεμώνες, ευφόρβιες, πρίμουλες, τριφόλια, υάκινθους,φλώμεις (ασφάκες) και σπάρτα.

 


Dactylorhiza romana, ή ίσως
Orchis provincialis.


Ornithogalum nanum.


Campanula ramosissima.


Cyclamen repandum ssp. peloponnesiacum.


Pisum sativum ssp. elatius - αγριομπίζελο.


Lupinus micranthus.


ο Πρασσόφυλλος (Tragopogon porrifolius).

Κατά τις 1.30, αρκετά κουρασμένοι, πήγαμε σε μια μικρή ορεινή ταβέρνα όπου φάγαμε καλό τοπικό φαγητό. Μετά, συνεχίσαμε την περιπέτεια σε δρόμους που δεν είχαν καλυφθεί από τους οργανωτές την προηγούμενη εβδομάδα, έτοιμοι για εκπλήξεις. Αν και δεν συναντήσαμε νέα φυτά είδαμε και άλλα καταπληκτικά τοπία, ιδίως μια κοιλάδα με τεράστια πλατάνια, και διασκεδάσαμε βλέποντας την Jeswyn να προσπαθεί να βγάλει το κάλυμμα από μια πινακίδα για να δούμε πού βρισκόμαστε!

Τελικά ήταν μια καταπληκτική μέρα, με λιακάδα και καλή παρέα πέντε εθνικοτήτων, πολλά φυτά και καταπληκτικές τοποθεσίες — είναι μια εκδρομή που πρέπει να επαναλάβουμε στο μέλλον.
Sandra Panting και Lilian Munby (κείμενο). Sandra Panting (φωτογραφίες).

Μάιος 2011
Επίσκεψη στο Πεδίο του Άρεως

Παρ’ όλο που το Πεδίο του Άρεως στο κέντρο της Αθήνας είναι ένα από τα μεγαλύτερά πάρκα της πόλης (250,000 τετραγωνικά μέτρα), λίγοι από εμάς, έλληνες ή ξένοι, το είχαν επισκεφθεί. Τελευταία όμως ακούγαμε παντού επαίνους για την ανακαίνιση του ύστερα από πολλά χρόνια εγκατάλειψης, και μας δημιουργήθηκε περιέργεια να το δούμε.

Το σχέδιο κι η επίβλεψη ήταν συνεργασία των αρχιτεκτονικών γραφείων Α.Ν. Τομπάζη και Χ.Μπουγαδελη. Είχαμε την τύχη να εξασφαλίσουμε ως οδηγούς την Σοφία Παρασκευοπούλου, αρχιτέκτονα του έργου, και τον Ανδρέα Μπαρμπούτση, κηποτεχνικό και σύμβουλο τοπίου του έργου.

Πριν ξεκινήσουμε την περιήγηση η Σοφία μας κατατόπισε ως προς την ιστορία του πάρκου, την ίδρυσή του πριν απ τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την διοικητική σύγχυση που οδήγησε στην παρακμή του, και τον διαγωνισμό για την ανακαίνιση του το 2005. Μας μίλησε για τα προβλήματα ασφαλείας — η περιοχή έχει γίνει από τις πιο επικίνδυνες της Αθήνας — και δυστυχώς, για τα διοικητικά προβλήματα που έχουν προκύψει πάλι με τα έργα ανακαίνισης. Το πρόβλημα είναι αν το πάρκο ανήκει στον Δήμο ή τη Νομαρχία (πού από πέρσι υπάγεται σε μεγαλύτερη ενότητα, την Περιφέρεια).

Εξοπλισμένοι με χρωματιστούς χάρτες που έδειχναν τους δρόμους και τα σημεία ενδιαφέροντος του πάρκου, ακολουθήσαμε τη Σοφία σε αλέες με νεαρά πλατάνια, ανδριάντες ηρώων του ΄21, και υπερήφανους φοίνικες. Ο γύρος μας ήταν και ενδιαφέρων και αποκαρδιωτικός. Τόση προσπάθεια, τόσα έξοδα και τόση φαντασία έχουν επενδυθεί στην ανακαίνιση αυτής της υπέροχης περιοχής, αλλά πού είναι το προσωπικό που θα φροντίσει τα νέα φυτά – τα 1.200 δέντρα, τους 7.500 θάμνους, τις 2.500 τριανταφυλλιές και τα 50.000 εποχιακά και πολυετή φυτά που έχουν φυτευτεί τα τελευταία δυόμιση χρόνια; Που είναι το προσωπικό που θα φροντίσει τα καινούρια σιντριβάνια και ρυάκια ώστε να λειτουργούν τα σαββατοκύριακα;

 


Ελαιώνας.

Από θετικής πλευράς, πλακόστρωτα από γρανίτη, και μονοπάτια από συμπιεσμένο χώμα έχουν αντικαταστήσει χιλιόμετρα ασφάλτου, δίνοντας στο πάρκο μια πιο φυσική όψη, συγχρόνως βελτιώνοντας το από οικολογική άποψη. Αυτή η αλλαγή, μαζί με τις νέες φυτείες και τα στοιχεία νερού, αναμένεται να χαμηλώσει την θερμοκρασία του πάρκου κατά 1-2 βαθμούς. Και η λιγότερο εμφανής υποδομή – αρδευτικά και ηλεκτρικά δίκτυα – έχει ήδη καλά αποτελέσματα.


Αλέα με μουριές.

Ο Ανδρέας Μπαρμπούτσης μας εξήγησε ότι το πάρκο φιλοξενεί μια πειραματική προσπάθεια που γίνεται για την καταπολέμηση του εντόμουRhynchophorus ferrugineus που σκοτώνει τους φοίνικες της περιοχής μας και όλης της Μεσογείου. Το σκαθάρι αυτό ήρθε στην Ελλάδα με κάτι φοίνικες που εισήχθησαν παράνομα από την Αίγυπτο εν όψει των Ολυμπιακών του 2004 και έχει υπάρξει καταστροφικό γιατί δεν έχει φυσικούς εχθρούς εδώ. Η θλιβερή εικόνα τον γυμνών νεκρών φοινίκων έχει γίνει πολύ κοινή από τη Βούλα ως την Κηφισιά και παραπέρα. Το Πεδίο του Άρεως έχει περίπου 300 φοίνικες, και τεχνικοί χρησιμοποιούν ένα σύστημα  GPS για να εντοπίσουν τα δέντρα που θα υποστούν επίθεση απ τα σκαθάρια ώστε να τοποθετήσουν αντίδοτα (παράσιτα που τρώνε το R. ferrugineus) πριν καταστραφεί η καρδιά του δέντρου. Αν το σύστημα πετύχει μπορεί να εφαρμοστεί σε όλη την Αθήνα.


Φοίνικες.

Ήταν εμφανές, καθώς περπατούσαμε, ότι οι κάτοικοι αγαπούν το πάρκο. Οικογένειες κάνανε βόλτες και πικνίκ, μια παρέα ηλικιωμένων παρακολουθούσε ένα παιχνίδι τάβλι, μερικοί εσωστρεφείς ασκούσαν αυτοσυγκέντρωση στη σκιά, παιδιά έκαναν ποδήλατο…. Ο θόρυβος της πολιτείας δεν εισχωρούσε, και οι πυκνές συστάδες δέντρων έδιναν την εντύπωση δάσους. Η ανακαίνιση έχει πετύχει μερικούς από τους σκοπούς της – να κρατήσει τον αρχικό, ανεπίσημο χαρακτήρα του πάρκου και να το δώσει πίσω στους κατοίκους της Αθήνας.

Τώρα μένει να δούμε εάν το Πεδίο του Άρεως θα βρει έναν φορέα που θα το φροντίζει: που θα κλαδεύει και θα ξεβοτανίζει, που θα περιποιείται τις τριανταφυλλιές, που θα φροντίσει για τη δημιουργία ενός βοτανικού κήπου των φυτών της Αττικής για εκπαιδευτικούς σκοπούς, θα επιτρέψει την λειτουργία εγκατάστασης κόμποστ, θα οργανώσει την προμήθεια νερού για τα σιντριβάνια και το «ποτάμι.» Όπως είπε ο Ανδρέας Μπαρμπούτσης, «η ελπίδα πεθαίνει τελευταία.» Μπορεί και να λυθούν τα διοικητικά προβλήματα του πάρκου, αλλά όπως μου είπε ένας παλιός Αθηναίος «Δεν μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι – το Πεδίο του Άρεως έχει προβλήματα από τη γέννησή του το 1934.»


«Το ποτάμι»

Μερικά μέλη του MGS δήλωσαν προθυμία να βοηθήσουν. Εάν υπάρχουν κάτοικοι της Αθήνας που θέλουν να οργανώσουν ένα «σύστημα υιοθεσίας μέρους του πάρκου,» τους παρακαλούμε να έρθουν σ’ επαφή μαζί μας.
Diana Farr Louis

Απρίλιος  2011
Επίσκεψη σε κήπο μέλους στην Αττική

Ο κήπος της Φ καλύπτει 7 στέμματα επίπεδης γης στην άκρη της πεδιάδας των Μεσογείων νοτιοδυτικά απ την Σπάροζα. Είναι νέος κήπος που άρχισε να αναπτύσσεται πριν δέκα περίπου χρόνια, όταν οι ιδιοκτήτες, αγόρασαν το οικόπεδο. Μια ματιά έξω απ τα όρια της ιδιοκτησίας , στη γυμνή πλαγιά με μερικές σκόρπιες ελιές, μας δείχνει πόση προσπάθεια και φαντασία έχει επενδύσει στο έργο αυτό η οικοδέσποινα μας.

 


Μια ματιά πέρα απ τον φράχτη δείχνει πόση δουλειά έχει γίνει.
(Φωτογραφία της Diana Farr Louis)

Τα μέλη συγκεντρώθηκαν σ’ ένα σημείο ανάμεσα στο σπίτι και τον κήπο, στο πλακόστρωτο γύρω στη λιμνούλα που έσκαψε η Φ ως δεξαμενή για τα βρόχινα. Πριν ξεκινήσουμε η Φ μας εξήγησε πως σκοπός της ήταν η δημιουργία ενός «άγριου» κήπου, και ότι τα φυτέματα έγιναν σε δύο φάσεις.


Μέρος της περιοχής γύρω στη δεξαμενή.
(Φωτογραφία της Diana Farr Louis)

Η πρώτη φάση άρχισε το 2001, νότια από την δεξαμενή και μακριά από το εργοτάξιο του σπιτιού. Δεν πείραξε τις φιστικιές κι αμυγδαλιές που προϋπήρχαν, και εις μνήμη των δρυών που κάλυπταν κάποτε την περιοχή, ονόμασε το κτήμα Βελανιδιά. Ελπίζοντας ότι θα είναι αντάξιο του ονόματος, φύτεψε τα ακόλουθα είδη: Quercus coccifera (πρίνο ή πουρνάρι), Q. ilex (αριά), Q. macrolepis (βασιλική βελανιδιά) που τώρα ταξινομείται ως Q. ithaburensis ssp. macrolepis, Q. frainetto (πλατύφυλλη δρυς), Q. pubescens (χνοώδης δρυς), Q. robur (από τον κήπο της μητέρας της στην Αγγλία), Q. alnifolia (δρυς η κληθρόφυλλη από το Τρόοδο στην Κύπρο) και μια πολύ μικρή Q. agrifolia από την Καλιφόρνια (από βελανίδι που της έφερε η Bracey Tiede). «Έχουν επιζήσει περίπου 20 δέντρα, και συνεχίζω να σπέρνω βελανίδια,»  λέει η Φ.

Θα πρέπει να ξαναπάμε σε δέκα χρόνια να δούμε το δασάκι.


Πάνω από 200 είδη φυτεύτηκαν μεταμορφώνοντας την έρημη έκταση σε πυκνό δάσος.
(Φωτογραφία της Diana Farr Louis)

Ανάμεσα στις δρύες φύτεψε ανθεκτικούς θάμνους και φυτά κοινά στις εξοχές της Αττικής - ασφάκες (Phlomis), και τις κοινές κίτρινες, και τις σπανιότερες ροζ που μας εντυπωσίασαν, σάλβιες, Borago, ρείκια (Erica arborea), ευφόρβιες (γαλατσίδες), κίστους (λαδανιές), κενταύριες, αρτεμισίες (αψιθιές), απήγανους και άγρια σκόρδα μεταξύ άλλων. Πολλά από τα αγριολούλουδα φύτρωσαν μόνα τους όταν περιφράχτηκε το οικόπεδο και έπαψε να είναι βοσκότοπος.


Η όμορφη και ασυνήθιστη ροζ φλωμίς P. caballeroi.
(Φωτογραφία της Φρόσως Βασιλειάδη)

Η Φ δεν άρχισε να φυτεύει κοντά στο σπίτι έως ότου τελείωσε η οικοδομή το 2006. Το ξεκίνησε με κέφι, φυτεύοντας χωρίς σχέδιο ό,τι της έκανε κέφι. «Ο,τι έβλεπα που νόμιζα ότι θα πάει καλά, το φύτευα.» Το αποτέλεσμα είναι μια υπέροχη, συχνά πυκνή υπερκάλυψη από λουλούδια και θάμνους όλων των σχημάτων και μεγεθών που συνυπάρχουν σε ενθουσιώδη αρμονία. Πάνω από 200 είδη βρίσκονται εκεί, μεταξύ τους 20 διαφορετικά είδη δεντρολίβανου, και το μόνο κοινό που έχουν είναι ότι δεν χρειάζονται πολύ νερό – μόνο ένα πότισμα μια φορά την εβδομάδα για 30 με 45 λεπτά (με ποτιστικό σύστημα).


Ένα μίνι θερμοκήπιο κοντά στο σπίτι και μερικές διακοσμητικές γλάστρες
στρατηγικά τοποθετημένες.
(Φωτογραφία της Diana Farr Louis)

Η Φ μας είπε ότι το μεγαλύτερο μέρος του νερού τους αντλείται από μια γεώτρηση 170 μέτρα βαθειά. Η δεξαμενή είναι διακοσμητική περισσότερο από χρήσιμη, αλλά προσελκύει πουλιά που δεν υπήρχαν πριν στην περιοχή. Και το χώμα από την εκσκαφή χρησιμοποιήθηκε για να προστεθεί λίγο ύψος σε μερικά σημεία του κατά τα άλλα επίπεδου κήπου. Η Φ έχει παραγγείλει από την Αγγλία μερικά φυτά οξυγόνωσης του νερού για τα ψάρια που ελπίζει θα εξολοθρεύουν τα κουνούπια.

Ήμασταν όλοι γεμάτοι θαυμασμό για την επίτευξη της Φ που έκανε όλες τις εργασίες, εκτός από μερικές πολύ βαριές, μόνη της. Έχει δημιουργήσει ένα κομμάτι παραδείσου, ένα παράδειγμα της καλύτερης συνεργασίας μεταξύ κηπουρού και φύσης. Πρέπει να είναι πολύ υπερήφανη και ήταν τιμή μας να μοιραστούμε τη χαρά της.
Diana Farr Louis.

Απρίλιος 2011
Ανοιξιάτικα λουλούδια στα βουνά πάνω απ’ τη Μονεμβασιά

Ένα ηλιόλουστο Σαββατιάτικο πρωινό με αεράκι η ομάδα συγκεντρώθηκε στο σπίτι της Maria Kumb και του Fokke Brink στα Φούτια κοντά στο χωριό Ελληνικό. Εκεί είδαμε τον κήπο τους, σε απότομη πλαγιά που συνδύαζε ιθαγενή φυτά (μεταξύ αυτών πολλές Aubrieta, παπαρούνες και άσπρες ίριδες) με εισαγόμενα, όπως τουλίπες από την Ολλανδία και μια φουντουκιά. Το αποτέλεσμα μια αρμονική σύνθεση που δεν μας άφηνε να ξεχάσουμε τις δικές τους ρίζες στην Ολλανδία και τη Γερμανία. Πριν φύγουμε ήπιαμε καφέ και τσάγια από βότανα, και δοκιμάσαμε πίττες φτιαγμένες με τα ντόπια άγρια χόρτα


Στον κήπο της Maria και του Fokke'.


 Στα βουνά.

Ανεβήκαμε ψηλότερα στην ορεινή περιοχή του Κούνου για μια πεζοπορία μιας ώρας που κατέληξε στην διπλή εκκλησία Αγίων Κωνσταντίνου και Κοσμά, χτισμένη στα θεμέλια ενός αρχαίου φρουρίου. Μαζί μας ήταν ένα ντόπιο ζευγάρι, ο Παναγιώτης κι η Μαρία. Η Μαρία είναι γνώστης των άγριων χόρτων, και στο δρόμο μας υπέδειξε πολλές ποικιλίες και μας μίλησε και για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες και για τρόπους μαγειρέματος.

Είδαμε πολλά από τα φυτά που είναι ανθισμένα σε όλη την Ελλάδα τέτοια εποχή. Μεταξύ άλλων την ενδημική τουλίπα (Tulipa goulimyi), λούπινα, μια εντυπωσιακότατη Βrassica που στάθηκε αδύνατον να αναγνωρίσουμε, καθώς και το αρωματικό ρείκι Erica arborea, απ το οποίο οι μέλισσες φτιάχνουν ένα νοστιμότατο μέλι. Στο δρόμο η Μαρία μας έδειξε μια τεράστια φυσική αψίδα στον βράχο, μέσα από την οποία φαινόταν ή όμορφη θέα του ορεινού λιβαδιού πιο κάτω.


Tulipa goulimy.


Lupinus sp.


Cistus salviifolius.


Orchis quadripunctata.


Orobanche sp.

Στην εκκλησία που χρονολογείται απ’ τον δέκατο τρίτο αιώνα, ο Παναγιώτης μας μίλησε για την ιστορία της, τονίζοντας τη μοναδικότητα του ότι είναι αφιερωμένη σε δύο αγίους συγχρόνως, τον Κωνσταντίνο και τον Κοσμά. Μας έψαλλε και έναν πολύ όμορφο Βυζαντινό ύμνο. Στο γυρισμό σταματήσαμε στο παλιό σχολικό κτίριο της Κρυόβρυσης όπου η Μαρία μας έκανε επίδειξη παραδοσιακής υφαντικής σε έναν αργαλειό με 4500 κλωστές που ανήκε στην μητέρα της. Φάγαμε ένα υπέροχο μεσημεριανό στο χωριό Ελληνικό, και μετά περπατήσαμε μέσα από ένα πολύ παλιό δάσος στην πηγή απ’ όπου παλιά υδρευόταν όλο το χωριό. Στο δάσος είδαμε διαφορετικά είδη όπως φτέρες και διάφορα αναρριχώμενα.

Για την επόμενη μέρα το σχέδιο ήταν να ανεβούμε στα ερείπια της άνω πόλης της Μονεμβασιάς για να δούμε τα αγριολούλουδα καθώς και την καταπληκτική εκκλησία της Αγίας Σοφίας. Δυστυχώς έβρεχε, και το σκαρφάλωμα θεωρήθηκε επικίνδυνο, οπότε μερικοί έφυγαν επιστρέφοντας σπίτια τους και άλλοι επισκέφθηκαν ένα παραδοσιακό σπίτι στην κάτω πόλη.

Παρά την κακοκαιρία της δεύτερης μέρας ήταν μια εκδρομή που άξιζε τον κόπο χάρις στην συμβολή των Maria και Fokke και Παναγιώτη και Μαρίας.

Κείμενο: Tracy Kyriakeas. Φωτογραφίες: Linda Reynolds.

25 Ιανουαρίου
Η ομιλία της Βάνια Βέρα για τις πράσινες στέγες, στην Σπάροζα

Η αίθουσα στη Σπάροζα ήταν γεμάτη από μέλη της περιοχής της Αθήνας πού είχαν έρθει να ακούσουν την Βάνια Βέρα να μιλάει για ένα καινοτόμο και συγχρόνως ιδιαίτερα πρακτικό τρόπο εξοικονόμησης ενέργειας για κτίρια και αλλαγής του εξωτερικού περιβάλλοντα χώρου. Η Βάνια, που είναι σύμβουλος σε θέματα περιβάλλοντος, μίλησε ως εκπρόσωπος της εταιρίας Οικοστέγες, που ιδρύθηκε πριν δέκα χρόνια από τον Andrew Michael Clements. Οι φυτεμένες ταράτσες εφαρμόζονται στην Ελβετία και στη Γερμανία εδώ και πολλά χρόνια, αλλά εδώ στην Ελλάδα η εφαρμογή της ιδέας αυτής μόλις αρχίζει, με αυτήν την καινοτομία. Βέβαια οι Μεσογειακές καιρικές και κατασκευαστικές συνθήκες διαφέρουν τόσο από της βόρειας Ευρώπης, που ο Clements έπρεπε να επινοήσει τεχνικές κατάλληλες για αυτές, λαμβάνοντας υπόψη και ότι η Ελλάδα είναι σεισμογενής περιοχή. Είναι πολύ δύσκολο να επιζήσουν φυτά με τις ακρότητες του κλίματος μας, με τους 40 βαθμούς το καλοκαίρι, τους δυνατούς άνεμους, τις ξαφνικές νεροποντές, το χιόνι και τον πάγο.

Μετά από έξι χρόνια έρευνας, κατέληξε σε δύο σχέδια. Το πρώτο απαιτεί μια αρχική συνολική επένδυση, που θα περάσει απαρατήρητη σε καινούργιες κατασκευές η ανακαινίσεις, όπου μπορεί σχεδόν να αντικαταστήσει τον κλιματισμό. Ένα παράδειγμα του πρώτου σχεδίου είναι το άγριο Ελληνικό λιβάδι που δεσπόζει στην ταράτσα του Υπουργείου Οικονομικών στο Σύνταγμα. Χάρις σ’ αυτή τη φύτευση το υπουργείο έχει ήδη εξοικονομήσει ενέργεια αξίας πολλών χιλιάδων ευρώ το χρόνο, σε μειωμένο κλιματισμό και θέρμανση.

Μια πρόσθετη ωφέλεια είναι ότι η Οικοστέγη όχι μόνο απωθεί τα περιστέρια, αλλά προσελκύει πεταλούδες και πουλιά στο κέντρο της πόλης, φέρνοντας την φύση στην πόλη και αυξάνοντας την βιοποικιλιότητα.

Πιο προσωπικό και άμεσο ενδιαφέρον για το κοινό είχε το δεύτερο σχέδιο, πού λανσαρίστηκε τον Οκτώβριο του 2010. Αποτελείται από «πλάκες» OS8, που μοιάζουν με γκρίζα τσόχινα μαξιλάρια. Αυτή η μέθοδος είναι και οικονομική και εύκολη στην εγκατάσταση. Με πάχος 10εκ, τέσσερεις πλάκες καλύπτουν ένα τετραγωνικό μέτρο. Είναι φτιαγμένες από ένα αλεξίκαιρο γεωύφασμα γεμισμένο με ένα πλούσιο μίγμα 108 ελληνικών ορυκτών. Ανοίγει κανείς μια σχισμή και φυτεύει ένα από τα ειδικά φυτά από το φυτώριο της εταιρίας – ένα ανθεκτικό βότανο ή έναν χαμηλό θάμνο – και το φυτό δεν θα χρειαστεί ποτέ πρόσθετη λίπανση.  Από την αρχή το σύστημα χρειάζεται ελάχιστο πότισμα, και ακόμα λιγότερο από τη στιγμή που το φυτό θα εδραιωθεί και θα αρχίσει να αναπτύσσεται, γιατί το υπόστρωμα έχει την ιδιότητα να κρατάει και να δημιουργεί υγρασία. Καθώς ωριμάζουν τα φυτά απλώνεται το ρίζωμά τους όπως και στη φύση, και τα οφέλη αυξάνονται. Οι πλάκες στηρίζονται πάνω σε στραγγιστικές μεμβράνες, μελετημένες για να αντιμετωπίζουν τις περαστικές μπόρες, και αλληλοσυνδέονται σαν κομμάτια πάζλ. Έστω και λίγες πλάκες OS8 σ’ ένα μπαλκόνι θα συμβάλλουν σε οικονομία ενέργειας για το διαμέρισμα.

80 τετραγωνικά μέτρα Οικοστέγης σε ένα σπίτι 250μ2 μπορούν να απορροφήσουν 20 τόνους διοξείδιο του άνθρακος σε δέκα χρόνια. Φανταστείτε να υπήρχαν περισσότερες πράσινες ταράτσες στην Αθήνα…. Αν το 10% της επιφάνειας τους φυτεύονταν θα υπήρχε μείωση έως 10 βαθμών Κελσίου στην ατμοσφαιρική θερμοκρασία το καλοκαίρι. Θα υπήρχαν λιγότερες πλημμύρες μετά από νεροποντές, πολύ λιγότερη ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία θα εισχωρούσε στα κτίρια, θα είχαμε καλύτερη μόνωση και ηχομόνωση και μικρότερο κίνδυνο πυρκαγιάς. Για το μπαλκόνι οι OS8 θα μειώσουν τη σκόνη και θα απορροφήσουν ένα ποσοστό των βρόχινων νερών από τις υδρορρόες.

Τα φυτά δεν χρειάζονται κλάδεμα και μόνο ελάχιστη συντήρηση και θα διατηρηθούν επ αόριστον. Αν ύστερα από 30 χρόνια τα ορυκτά αρχίσουν να χάνουν τις ιδιότητές τους μπορεί κανείς να προσθέσει λίγο καινούριο υπόστρωμα. Ακόμα και όταν έχει απορροφήσει τη μέγιστη ποσότητα νερού, κάθε πλάκα δε ζυγίζει παραπάνω από 5 κιλά, δηλαδή 20 κιλά το τετραγωνικό μέτρο… είναι μια φορητή πράσινη ταράτσα! Το σύστημα έχει δοκιμαστεί από την ηλιόλουστη Κρήτη έως το παγωμένο Νευροκόπι με αντοχή σε όλες τις καιρικές συνθήκες.

Η ιδέα της πράσινης στέγης ακούγεται σαν κάτι που μπορεί να βοηθήσει στη σωτηρία του πλανήτη, ή τουλάχιστον να κάνει τη ζωή στα σπίτια μας και στις πόλεις μας πιο άνετη και ευχάριστη.
Για περισσότερες πληροφορίες αποταθείτε στη Βάνια Βέρα.
Diana Farr Louis


Οικοστέγη με χρήση πλακών OS8 (στην άνω ταράτσα) και OS1
(στην κάτω ταράτσα).


Η Vanya Veras κατά τη διάρκεια της ομιλίας της.


Πλάκες OS8 πριν και μετά το φύτεμα.

11 Νοεμβρίου, 2010                                                                          
Επίσκεψη στον βιοκαλλιεργητή Φαβιανό Ρουγγέρη στον Μαραθώνα

Ήταν ένα ζεστό πρωινό της Πέμπτης που θύμιζε περισσότερο Σεπτέμβριο παρά Νοέμβριο και περίπου 20 από εμάς περάσαμε σχεδόν δύο ώρες κάτω από τον δυνατό ήλιο, ακροπατώντας ανάμεσα στις βραγιές με τα λαχανικά του Ρουγγέρη. Ο Ρουγγέρης, που κατάγεται από την Τήνο, μας είπε, ότι η  μετατροπή από συμβατική καλλιέργεια σε βιολογική δεν ήταν γι αυτόν κάτι δύσκολο, γιατί δεν είχε χρησιμοποιήσει ποτέ πραγματικά ισχυρά λιπάσματα και χημικά. Από το 1984 καλλιεργεί λαχανικά για τις λαϊκές αγορές της περιοχής της Αττικής  και από το 2004 παράγει βιολογικά προϊόντα χωρίς να έχει λάβει καμιά επιδότηση. Έχει νοικιάσει 50 στρέμματα – σε τρία διαφορετικά σημεία - στον Μαραθώνα και 20 στρέμματα στην Τήνο, όπου ο πατέρας του καλλιεργεί πατάτες και αγκινάρες.

Αυτήν την εποχή, το φθινόπωρο, ο Ρουγγέρης επικεντρώνει την παραγωγή του σε ποικιλίες κουνουπιδιών και σε λάχανα. Είδαμε άσπρα και κόκκινα λάχανα, κουνουπίδια, μωβ μπρόκολα -  σε διάφορες φάσεις καλλιέργειας - μια και σπέρνει σπόρους ή φυτεύει φυντάνια κάθε δέκα μέρες για να μπορεί να έχει συνεχώς διαθέσιμη παραγωγή για τις λαϊκές.  Φυτεμένα σε εναλλασσόμενες σειρές, τα μικρά μαρούλια σαλάτες μεγαλώνουν συμβιώνοντας με τα κουνουπίδια, κι έτσι επωφελούνται το ένα από το άλλο. Ένα ακόμη πλεονέκτημα αυτού του είδους καλλιέργειας είναι τα βρώσιμα άγρια χόρτα: οι τσουκνίδες, οι ζοχοί και τα χειροβότανα που ξεπηδάνε ανάμεσα στα λαχανικά.


Μαρούλια ανάμεσα στα λάχανα… φυτική αλληλεγγύη.

Μερικά πράγματα που μάθαμε:
Οι βιοκαλλιεργητές  δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν κοπριά διότι μπορεί να προέρχεται από ζώα που έχουν πάρει αντιβιοτικά. Για βελτιωτικό εδάφους  χρησιμοποιούν εισαγόμενο βιολογικό κόμποστ. Επιπλέον με το όργωμα αλέθουν τα αγριόχορτα κι ότι έχει απομείνει μετά από το κόψιμο των λαχανικών) και με αυτόν το τρόπο ενισχύουν το έδαφος με περισσότερα θρεπτικά συστατικά.

Οξύ πρόβλημα είναι η κάμπια των λαχανικών. Για την καταπολέμησή της, ο Ρουγγέρης χρησιμοποιεί ένα βιολογικό εντομοκτόνο - το βακτήριο με την ονομασία Βάκιλος Θουριγγίας (BacillusThuringiensis).

Ένας επαγγελματίας συμβατικός καλλιεργητής χρειάζεται 3 χρόνια για να μετατρέψει την καλλιέργειά του σε βιολογική. Τον πρώτο χρόνο πρέπει να ασχοληθεί με την προετοιμασία του εδάφους και δεν μπορεί να πουλήσει τίποτα ως βιολογικό προϊόν. Τον δεύτερο χρόνο μπορεί να τα πουλά στις συμβατικές λαϊκές αγορές και τον τρίτο χρόνο τα προϊόντα του μπορούν να πιστοποιηθούν ως βιολογικά, εφ’ όσον έχουν περάσει τους σκοπέλους των αναλυτικών ελέγχων, πού γίνονται συνεχώς στο έδαφος, στα φυτά και στα λαχανικά. Και βεβαίως το κτήμα του θα πρέπει να βρίσκεται σε απόσταση τουλάχιστον 5-6 μέτρων από την πλησιέστερη συμβατική καλλιέργεια.

Έχει νόημα να αγοράζει κανείς βιολογικά προϊόντα, γιατί κανένας άλλος τομέας δεν υπόκειται σε τόσους συχνούς ελέγχους και δεν πληροί τόσο αυστηρά κριτήρια. Ο Ρουγγέρης ανήκει σ’ ένα σύλλογο βιοκαλλιεργητών, που «αυτο-αστυνομεύεται»,  προσπαθεί να σταθεροποιήσει τις τιμές και να τις κάνει συναγωνίσιμες μ’ εκείνες των συμβατικών καλλιεργειών – ώστε να μπορέσει ο κλάδος τους να επεκταθεί στην αγορά. Η χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει την προώθηση της βιολογικής καλλιέργειας στην Ελλάδα, αλλά «τα χρήματα αυτά δεν φτάνουν ποτέ στα χέρια μας».

Ο Ρουγγέρης ποτίζει τα φυτά του «όταν το έχουν ανάγκη». Κάθε φυτό έχει διαφορετικές ανάγκες, αλλά λέει ότι «ένα φυτό θα πρέπει να παλέψει και λίγο, ακόμα και για το θέμα του νερού, για να μπορεί να είναι ανθεκτικό στις ασθένειες και να έχει καλλίτερη γεύση».

Συλλέγει τους σπόρους του και μας έδωσε τα ονόματα δύο φυτωρίων στον Μαραθώνα του Τσακιργιάννη και του Κλεφτάκη, όπου μπορούμε να αγοράσουμε βιολογικά φυντάνια.

Αφού μας ξενάγησε στις εκτάσεις με τα λαχανικά, μας πήγε στο φυτώριό του, που βρίσκεται σε μια άλλη περιοχή στον Μαραθώνα. Εκεί τα χάσαμε, όταν αντικρίσαμε τις πελώριες ντοματιές. Κάθε φυτό ήταν στερεωμένο μ’ένα πράσινο σπάγκο που κρεμόταν από δοκάρια τοποθετημένα σε ύψος δύο μέτρων από το έδαφος. Τα φυτά ήταν όμορφα, αλλά άρρωστα. Ένα καταστροφικό έντομο από τη Νότιο Αμερική ο φυλλορήκτης της ντομάτας (Tuta absoluta) - η μάστιγα των τοματοκαλλιεργητών αυτό το καλοκαίρι – άνοιγε τούνελ στα φύλλα και σε μερικούς καρπούς. Μπορεί να ελεγχθεί με δολώματα-παγίδες.  Είδαμε τέτοιες παγίδες να κρέμονται στο φυτώριο ανάμεσα στις ντοματιές. Έχουν επάλειψη με φερομόνες που ελκύουν τα έντομα.


Ντοματιές με τα σημάδια της tuta absoluta στα φύλλα. Στο βάθος ο κ. Ρουγγέρης.

Τα μεγαλύτερα έξοδα είναι: τα εργατικά, οι οργανικές χημικές ουσίες και οι απώλειες σε φυτά. Το ποσοστό απωλειών είναι πολύ υψηλό. Από τα περίπου 2.200 φυτά θα επιβιώσουν μόνο 1.700.

Ο Ρουγγέρης πουλά τα προϊόντα του στις βιολογικές αγορές της Κηφισιάς, Νέας Σμύρνης, Παλ. Ψυχικού, Πειραιά, Γέρακα, Καισαριανής και Βούλας. Μπορείτε να τον βρείτε στο τηλ: 6932 260653.

Και η μέρα μας τέλειωσε με ένα θαυμάσιο μεσημεριανό γεύμα που μας είχαν ετοιμάσει η Heidi Braatz  κι ο σύντροφός της Κώστας Μαλατέστας, στο «καλύβι» τους στον Μαραθώνα. Καθισμένοι στην φιλική σκιά των εσπεριδοειδών τους συνήλθαμε από την κούραση, τρώγοντας φασολάδα, σπανακόπιτα, κοτόπουλο με πατάτες ψημένα στον χωριάτικο φούρνο στον κήπο, σαλάτα με φέτες πορτοκάλι σκεπασμένες με κρεμμύδια και πίνοντας  υπέροχο ντόπιο κρασί.

6 Νοεμβρίου, 2010
Ημερήσια εκδρομή στην Σικυώνα και στην Στυμφαλία 

Δεν θα μπορούσε να ήταν πιο λαμπρή μέρα. Ένα άνετο πούλμαν, μεσαίου μεγέθους, μάζεψε 24 από μας, από 3 στάσεις, στα περίχωρα της Αθήνας, πριν ξεκινήσει για την Β. Πελοπόννησο. Οι ανυψωμένες μας θέσεις, μας επέτρεπαν να έχουμε κατά μήκος της Εθνικής Οδού μια καλή εικόνα της αρκετά προσεγμένης φύτευσης, με ανθεκτικά πολύχρωμα μεσογειακά φυτά (μεταξύ τους και ζωηροί φθινοπωρινοί πυράκανθοι). Συναντήσαμε δυσκολίες στο Κιάτο, όταν το πούλμαν μας δεν μπορούσε «να περάσει από το μάτι της βελόνας», να στρίψει δηλ. σ’ ένα απίθανα στενό δρομάκι (μισοαποκλεισμένο επιπλέον από τη Λαϊκή του Σαββάτου) που θα μας οδηγούσε στην Σικυώνα.

Αλλά τελικά φτάσαμε στον πρώτο μας προορισμό: τον αρχαιολογικό χώρο της Σικυώνας με το Ελληνιστικό Θέατρο και το έξοχο μουσείο της,  στεγασμένο στα Ρωμαϊκά Λουτρά που έχουν αποκατασταθεί εξαιρετικά. Είχαμε περίπου μια ώρα στην διάθεσή μας για περιήγηση και απολαύσαμε το Ελληνιστικό Θέατρο, ένα από τα μεγαλύτερα στην Ελλάδα με θολωτούς διάδρομους που οδηγούσαν στις πάνω κερκίδες, και τον καταπράσινο περιβάλλοντα χώρο. Στην είσοδο του θεάτρου είχε φυτρώσει ρόκα. Κανένας μας δεν παρατήρησε πουθενά κανένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φυτό. «Χιμήξαμε,» όμως στα εσπεριδοειδή που περιέβαλαν το μουσείο, όταν ανακαλύψαμε ότι δεν επρόκειτο για νεράντζια αλλά για ώριμα μανταρίνια.


Θέατρο ελληνιστικής εποχής στη Σικυώνα.

Η διαδρομή προς την Στυμφαλία ήταν υπέροχη, ακριβώς όπως μας την είχαν υποσχεθεί. Παραλλαγές ενός φθινοπωρινού τοπίου με πράσινες και χρυσές αποχρώσεις και εκάστοτε εκρήξεις κίτρινου χρώματος. Και το νέο Μουσείο Περιβάλλοντος ήταν σωστά διακριτικό, αρχιτεκτονικά ενδιαφέρον, καλά σχεδιασμένο και ενημερωτικό. Ο περιβάλλον χώρος ήταν φυτεμένος με μια μεγάλη ποικιλία ελληνικών φυτών που δε θέλουν πολύ πότισμα. Καθώς μπαίναμε, κάποιος ρώτησε: «Πού είναι η λίμνη;» για να βγάλει ένα επιφώνημα θαυμασμού όταν περάσαμε από τον χώρο υποδοχής στο μακρύ μπαλκόνι με μια έξοχη θέα όλης της γύρω περιοχής. Δυστυχώς όμως τα συνεχώς επεκτεινόμενα βούρλα σε συνδυασμό με την ξηρασία που έπληξε την περιοχή πριν δύο χρόνια, έχουν περιορίσει κατά  πάρα πολύ την υδάτινη επιφάνεια.


Χρώματα στην ακρολιμνιά.


Είναι φανερό πως τα βούρλα έχουν καταλάβει τον υδάτινο χώρο.

Παρόλα αυτά η λίμνη παραμένει μια μαγευτική τοποθεσία και ως η «μεγαλύτερη ορεινή λίμνη στην Πελοπόννησο» αποτελεί σημαντικό βιότοπο για όλα τα άγρια είδη της φύσης, και αποτελεί ιδεώδη τόπο για  περιπάτους κι εξερευνήσεις. Τα μόνα λουλούδια που εντοπίσαμε στην σύντομη διαδρομή μας προς τα ερείπια της αρχαίας ακρόπολης ήταν κρόκοι και κυκλάμινα. Διασχίσαμε, όμως, κι ένα δασάκι με βελανιδιές (Quercus coccifera - πουρνάρι). Δεν είχαμε χρόνο να ξεστρατίσουμε από το μονοπάτι μας, αλλά είχαμε ένα άνετο και χαλαρό γεύμα στην αυλή του Μάγκα, όπου οι τηγανητές πατάτες ήταν ακόμα πιο νόστιμες απ’ ό,τι τις διαφήμιζαν. 

www.MediterraneanGardenSocietyGreece.org
Τα δικαιώματα (c) των περιεχομένων ανήκουν στην πηγή ή τον συγγραφέα. Αναπαραγωγή μόνον κατάπιν αδείας.


σχέδιο και συντήρηση ιστοτόπου: Truetype Web Solutions